Svečani proboj tunela Ribnica

IMG_1162Građevinari F BiH kraj 2015 godine obilježili su i stručno i radno, ali i svečano.

Usklađenost struke i nauke još jednom su u praksi potvrdili bosansko hercegovački građevinari i priredili nam pozitivan iskorak razvoja, te dali doprinos razvoju ukupnog privrednog ambijenta Bosne i Hercegovine.

Pozitivne vijesti i dešavanja ovog puta zabilježili smo u Kaknju, tačnije rudniku Kakanj.

Riječ je o svečanom proboju tunela Ribnica, upriličenog dana 29.12.2015.

Investicijska sredstva za izgradnju hidrotehničkog objekta u iznosu od preko devet miliona KM osigurana su od strane Elektroprivrede BiH, a izvođač radova na ovom zahtjevnom i kompleksnom objektu je firma „Džekos“ Sarajevo.

Obzirom da se radi o specifičnom objektu izgradnje i prvi puta primjenjenoj tehnologiji izvođenja radova na ovim prostorima, u nastavku ćemo nastojati predstaviti specifičnosti ovog projekta.

Projekat hidrotehnički tunel Ribnica Površinski kop Vrtlište izvodi se u svrhu preusmjeravanja rijeke Ribnice u donjem toku u rijeku Bosnu. Svrha preusmjeravanja rijeke Ribnice je da bi se obezbijedio dovoljan (neophodan) prostor za odlaganja „jalovine“ sa površinskog kopa Vrtlište RMU Kakanj. Ideja za ovaj projekat se javila priikom samog otvaranja PK Vrtlište, dakle, još od 1983. godine. Na samom početku je postojalo više predloga kako prevazići problem rijeke Ribnice, obzirom da rijeka u svom donjem toku do ušća u rijeku Bosnu protiče kroz izrazito loš teren,nestabilan i podložan klizanju terena tj. nepovoljan za gradnju bilo kakvih hidrotehničkih objekata naj logičnije riješenje je bilo izgradnja HT tunela Ribnica.

Tako se već 1986. godine kreće sa izgradnjom tunela koji prvobitni bio planiran u dužini od 3.800,00 m. I ta izgradnja je trajala do 1991. godine.

Nakon rata na dijelu gdje se nalazi izgrađeni dio tunela otvoren je kamenolom za potrebe eksploatacije sirovine za proizvodnju cementa u Tvornici cementa Kakanj, tako da se pristupilo korigovanju projekta. Prema sadašnjem projektu ukupna dužina tunela iznosi 2.910,00 m od toga 2.888,00m iskopa i 22,00 m predulaza. Promjer tunela u fazi iskopa je 3,00 m, a u završnoj fazi nakon izrade AB konstrukcije 2,40 m.

Specifičnost projekta u tehničkom smislu najviše se ogleda u tome što je prilično malog prečnika i velike dužine, što je u fazi iskopa zahtijevalo primjenu mašina i alata malog kapaciteta i dosta manuelnog rada za razliku od tunela većih promjera, gdje je organizacija rada po ovom pitanju znatno olakšana.

Druga specifičnost je u tome što je ulazna strana tunela smještena neposredno uz korito rijeke Ribnice, koja je poznata kao rijeka bujičnog karaktera od koje je postojala mogućnost plavljenja samog objekta. U tu svrhu izgrađen je zagat visine 6,00 m u koji ugrađeno cca 9.500,00 m³ glinenog materijala dužine 125,00 m, objekat ulazne građevine vratima.

S obzirom da je ulazni portal tunela “Ribnica” u koritu same rijeke Ribnice, neophodno je bilo da se uz korito izgradi zaštitna brane dužine 310 m´, širine 6,0 m´, visine 9,0 m´ i hermetička vrata na ulaznom portal tunela i time onemogući prodor vode u najnepovoljnijim uslovima, “bujičaste” rijeke Ribnice, što dodatno čini specifičnost ovog hidrotehničkog tunela.

Pored toga, niveleta tunela postavljna je u osnovi kroz brdske terene da bi se izbjegla decenijska klizišta na prostorima naselja “Ribnica” i “Tičići” a to ujedno limitira pristup radova sa bočne strane, tako da je projektnim rješenjem izvođenje radova definisano sa dvije napadne tačke Ribnica i Tičići.

Specifičnost objekta je i u tome što je projektovan sa konstantnim nagibom od 0,2675% , što je zahtjevalo stalnu borbu sa vodom koja je dolazila iz iskopa.

Još jedna od specifičnosti koja je zadavala i najviše problema u fazi iskopa tunela je sam stijenski sastav kroz koji tunel prolazi. Veliki dio tunela cca 900,00 m kroz slabe ili vrlo loše stijene, gdje dolazi do stalnog ispadanja materijala (odvala), velike količine vode, pojave rasjeda, česte promjene stijenskog sastava, pojave kaverni iz kojih ističe glina i dr.

Izlazni portal tunela, nalazi se 70m´ od regionalnog puta Kakanj-Zenica, odnosno oko 75m´ od koridora Vc, Sarajevo –Zenica, te je u fazi iskopa zahtijevalo posebne mjere zaštite, sa aspekta zaposlenika, sredstava rada i posebno učesnika u saobraćaju na ovim putevima.

Prilikom prolaska kroz ovakve dionice nije došlo do povreda niti radnika niti ostalog kadra na praćenju iskopa tunela, čime je izvođač radova pokazao maksimalnu odgovornost, oprez i stručnost.

Za iskop tunela primijenjena je “nova austrijska tunelska metoda-NATM” cijelim čelom uz primjenu čeličnih prstenova (remenata) i obloga od prskanog betona, radi očuvanja kontura, a u određenim uslovima ugradnja ankera sa i bez čelične (armaturne)mreže.

Predhodne faze rada rađene su uz primjenu bušačko-minerskih radova. Bušenje minskih bušotina vršeno je Hidrauličnom jumbo bušilicom za hidrotehničke tunele – mašinom na električni pogon i pneumatski ručni bušaći čekić RK-28, dok je, samo na mjestima gdje je tunel prolazio kroz veoma lošu stijenu, radilo se mašinskim putem pomoću mini bagera.

31

Samohodna bušača garnitura SITON DT 1-14

Iskop tunela vršen je najsavremenijom metodom konturnog bušenja i miniranja, koja se naziva glatko ili ravno miniranje (SMOOTH BLASTING).

Specifičnost tehnologije koja se upotrebljavala pri iskopu tunela podrobnije nam je pojasnio gosp. Haris Neimarlija, dipl.ing.rudarstva, učesnik projekta:

„Ova metoda iskopa podrazumjeva primjenu samohodnih bušilica, gdje se elektro-hidrauličkim putem dobijaju značajni učinci u odnosu na pneumatsko bušenje, ali shodno mogućnostima može se pristupiti i pneumatskim ručnim bušačim garniturama. Samohodnim bušilicama skraćuje se ukupno vrijeme bušenja u profilu tunela. Za miniranje su korišteni milisekundnih električnih detonatora ili NONEL (neelektričnih) detonatora, koji su veoma sigurni pri miniranju u tunelima. Milisekundni NONEL detonatori ne iniciraju se na pojavu električnog potencijala, pošto isključivo reaguju putem reaktivne supstance.

S obzirom na mogućnost nabavke i isporuke potrebnih koiličina eksploziva korišteni su eksplozivi za radove u metanskom i nemetanskom režimu koji imaju dozvolu za upotrebu na teritoriji Bosne i Hercegovine, kao što su, plastični, praškasti, metanski sigurnosni eksplozivi (isključivo za rad u metanskom režimu, odnosno pojave eksplozivnih gasova – CH4) i emulzioni eksplozivi, raznih proizvođača kao npr. P.S.“VITEZIT“ d.o.o. (Vitezit 20, Vitanol, Amonex-1, Amonex-2, Metanvitezit idr); „KIK“ Kemijska industrija Kamnik d.o.o. Republika Slovenija (Amonal, Kamniktit E3, Metankaniktit 1 idr); „EXPLOSIA“ iz Češke Republike (Permon IOT, Permon 50, Permonex V 19, Emsit 20, Emsit I, Emsit M, Perunit 28E, Perunit E, Perunit D.“

slika_4

Slika 4. Plastični eksploziv „Perunit 28E“

Utovar materijala vršen je sa utovarivačem – grabilicom LWT-80, a izvoiz sa GHH i mini damperima

Iskop tunela je vršen sa dvije napadne tačke koje su zahtjevale potpuno različite pristupe radu u ovoj fazi u pogledu alata i opreme koja se primjenjuje. Zbog stalne opasnosti od vode, koja se u tunelu pojavljivala sa svakim novim metrom iskopa sve više, pogotovo zbog činjenice da se tunel izvodio niskopno, pa je voda bila prisutna na skoro samom čelu tunela, sa napadne tačke Ribnica morala se primjeniti oprema koja može odgovoriti uslovima rada.

S obzirom na mali prečnik tunela i stalnu opasnost od vode, bušenje minskih bušotina se izvodilo pneumatskim bušačim čekičima. Utovar materijala se vršio mini bagerima, izvoz mini damperila kapaciteta cca 1,50 m³. Na kompletnoj dionici je bilo postavljeno nekoliko pumpi (muljarica) koje su vršile stalno ispumpavanje vode. Ugradnja podgrade u vidu remenata, ankera i torket betona je takođe

prilagođena malom profilu tunela. Sve navedene faze su zahtjevale veliko učešće manuelnog rada. Sa ove napadne tačke iskopano je nešto više od 1.100,00 m.

Za razliku od rada na napadnoj tački Ribnica, sa druge strane tj, sa napadne tačke Tičići, zahvaljujući uskopnom karakteru radova , najveća prijetnja od vode je bila eliminisana i radovi na bušenju i izvozu materijala mogli su se izvoditi potpuno mehanizovanim putem uz primjenu adekvatne mahanizacije. I ovdje se kao glavni problem pored stijenske mase nametnuo i mali profil tunela, te je u tu svrhu nabavljena i specijalna oprema za rad.

Naime, bušenje je vršeno sa bušačom garniturom, utovar materijala nakon miniranja sa specijalnim utovarivačem za uske prostorije. Obje mašine su na elektro pogon što u znatnoj mjeri olakšavalo rad usmislu ventiliranja prostorije. Transport je vršen takođe specijalnim daperom za jednosmjerne tunele kapaciteta do 7,00 m³. Primjena ove opreme tj, njene prednosti ogledaju se u prvom redu u pogledu sigurnosti rada, smanjenom potrebom za manualnim radom i veoma dobrim učinkom u izvršavanju radnih zadataka u pogledu kvliteta izvršenog posla i vremena za koji je posao izvršen. Sa ove napadne tačke iskopano je 1.788,00 m.

Ventilacija u tunelu predstavlja jedan od najsloženijih zadataka, koji treba pravilno riješiti, da se omogući normalno izvođenje radova. U malim i dugim tunelima, ovaj zadatak treba riješiti u duhu postojećih svjetskih normativa, polazeći od činjenice, da se izbor savremenih mašina, koje rade u tunelu vrši tako, da se maksimalno koriste mašine sa elektropogonom.

Normativ svjetskih proizvođača ventilacione opreme je 3 m3/min zraka (0.05 m3/sek) po kW instalisane snage dizel motora, na čelu iskopa tunela.

Prema tome, za ovaj tunel usvojena je dovodna cijev Φ 600 mm, ventilacione stanice proizvođača

„ Atlas Copco“ Švedska i dodatni separatni ventilatori postavljni u seriji za dužinu provjetravanja do1+ 794,60 m.

slika_5

Stav i komentar o ovom projektu potražili smo i od sekretara za građevinarstvo u Privrednoj komori Federacije Bosne i Hercegovine, gđe Dženane Hodžić:

„Udruženje građevinara PK F BiH od samog početka je bilo u toku ovog projekta i nastojalo pružiti podršku njegovoj realizaciji, tim prije što smo imali stanje klizišta i poplava upravo na području gdje su radovi na izgradnji ovog hidrotehničkog objekta bili u procesu i moramo reći da je to bio posebno težak period, koji je najviše opteretio samog izvođača radova.

Svrha ovog tunela je da se bezbijedi neometan ili olakšan rad na PK Vrtlište RMU Kakanj u narednim decenijama, odlaganje jalovine i deponija, preusmjeravanjem rijeke Ribnice..

Pored svih trenutno vidljivih efekata koje daje izgradnja ovog tunela, prepoznaje se i mogućnost izgradnje hidroelektrane na izlaznom dijelu tunela, kako bi se iskoristio i potencijal rijeke Ribnice, ali i otvorili dalji futuristički pogledi za razvoj i upošljavanje.

U svakom slučaju, uspješna realizacija ovog projekta osigurat će još jednu vrlo značajnu referensu, kako za učesnike u realizaciji projekta, tako i za ukupnu sliku mogućnosti i potencijala bh građevinarstva.“

O uposlenim kapacitetima na ovom projektu pitali smo gosp. Đemala Haskovića, generalnog direktora firme Džekos Sarajevo:

„U realizaciji ovog projekta angažovano je bilo 50 radnika naše firme , ali i pored nas, kao glavnog izvođača, učešće u ovom projektu su uzele i firme Beat BH Živinice na poslovima miniranja, firma

Winner project Sarajevo za praćenje geoloških radova, firma Geodet Sarajevo za praćenje tunela u geodetskim poslovima.

Takođe, treba napomenuti doprinos prof.dr. Zlatka Langofa prilikom riješavanja geotehničkih problema kao stručnog konsultanta u fazi iskopa tunela, što je zaista bila velika i kivalitetna podrška u prevazilaženju problema.

Kao direktor firme Džekos mogu reći da je ovo i zahtjevan i izazovan projekat, koji smo, eto, zajednički realizirali i ponosni smo da u referensama naše firme stoji i jedan ovakav objekat.“

Adis Isaković dipl. Inž. Građ. Šef gradilišta na izgradnji tunela Ribnica prokomentarisao je rokove u izgradnji tunela, koji su u građevinarstvu od velikog značaja:

„Iskop tunela je počeo u februaru 2014. godine sa napadne tačke Ribnica i trajao do decembra 2015. godine, sa prekidom koji je usljedio zbog poplave u maju 2014. do januara 2015. godine, tako da možemo reći da je iskop tunela sa napadne tačke Ribnica trajao 15 mjeseci. Sa napadne tačke Tičići zbog administrativnih procedura iskop je započeo tek u avgustu 2014. i trajao do decembra 2015. godine, što znači da je iskop sa napadne tačke Tičići trajao 17 mjeseci. „

Izgradnja hidrotehničkog tunela “Ribnica -Tičići”, u dužini od 2888 metara predviđena je za 36 mjeseci, što znači da su faze iskopa i građevinskih radova u približnom odnosu uposlenosti, odnosno kapaciteta na ovom složenom sistemu, koji je jedinstven na ovom prostoru i prostoru bivše Jugoslavije.

Specifičnost ovog hidrotehničkog tunela je što sva sredstva rada moraju biti određenih minimalnih gabarita i postavljanje takve organizacije koja će u svim fazama rada dati očekivane učinke.

Izgradnjom hidrotehničkog tunela “Ribnica” u konačnom sistemu, RMU “Kakanj”prostorno dobiva vanjsko odlagalište u neposrednoj blizini PK ”Vrtlišta”, koje znatno pojeftinjuje radove na otkrivci, omogučava eksploataciju PK sa masovnom proizvodnjom za narednih 30 pa i više godina, a lokalna zajednica jedno lijepo uređeno i rekultivisano zemljište u skladu sa Zakonom o okolišu i time će se osloboditi “brdovitih” jalovina, godinama stvaranih na prostorima Donjeg Kaknja.

print