Od nZEB do ZEB: kako će izgledati zgrade budućnosti

Napisala: Mr. dipl. ing. maš., Nejra Biber, CETEOR d.o.o Sarajevo

Sektor zgradarstva je na globalnom nivou prepoznat kao jedan od najvažnijih sektora za ostvarenje ciljeva klimatske neutralnosti zbog svog velikog udjela u potrošnji energije i ukupnim emisijama. Prema izvještajima Internacionalne agencije za energiju (IEA), zgrade na globalnom nivou učestvuju sa oko 30% u ukupnoj finalnoj potrošnji energije, a taj udio raste i do 34% ukoliko se u obzir uzme energija potrošena za potrebe gradnje. Posljedično, zgrade su jedan od najvećih izvora globalnih emisija CO₂. Tako je u 2022. godini oko 26% emisija bilo povezano s njihovim korištenjem, dok je dodatnih 2,5 Gt CO₂ povezano s njihovom izgradnjom, što ukupno čini više od jedne trećine emisija iz energetskog sektora. Slična situacija prisutna je i u Evropskoj uniji (EU), gdje zgrade čine oko 40% finalne potrošnje energije i 36% ukupnih emisija CO₂, pri čemu je većina postojećih zgrada energijski neefikasna (oko 75%) i često se oslanja na fosilna goriva.

Zbog dugog životnog vijeka zgrada, odluke koje se donose danas imaju dugoročne posljedice, a EU nastoji smanjiti emisije CO₂ iz sektora zgradarstva za 80-95% do 2050. godine, s ciljem postizanja klimatske neutralnosti. Zbog toga je EU kroz različite inicijative i zakonodavne okvire postavila ambiciozne ciljeve koji uključuju renoviranje 35 miliona zgrada do 2030. godine, udvostručavanje godišnje stope obnove, transformaciju postojećeg fonda zgrada i slično. Kako bi se ti ciljevi ostvarili, uvode se sve strožiji zahtjevi u pogledu energijskih karakteristika zgrada. U tom procesu posebno mjesto ima Direktiva o energijskim karakteristikama zgrada (EPBD), koja postavlja osnovu za unapređenje energijske efikasnosti i smanjenje emisija u zgradam, te usmjerava države članice ka postepenoj transformaciji postojećeg fonda zgrada, uzimajući u obzir vanjske klimatske uvjete, lokalne uvjete, zahtjeve u pogledu kvalitete unutarnjeg okoliša i ekonomsku izvodljivost. Kroz EPBD se postepeno uvode strožiji standardi, koji predviđaju dubinsku obnovu zgrada kojom se, u skladu s principom „energijska efikasnost na prvom mjestu,“ zgrada pretvara u zgradu gotovo nulte energije, a kasnije i u zgradu nultih emisija.

(Izvor: SOS ESG, Edifici a energia quasi zero | sosesg.com)

Zahtjevi za nZEB zgrade

Zahtjevi za zgrade gotovo nulte energije, odnosno nZEB (od nearly Zero-Energy Building), uvedeni su kao obaveza Direktivom o energijskim karakteristikama zgrada 2010/31/EU (revidiranom 2018. godine). Prema definiciji iz ove Direktive, nZEB je zgrada vrlo visokih energijskih karakteristika, u kojoj je potrebna količina energije gotovo nulta ili vrlo mala, a ta mala potrebna energija u značajnoj mjeri potiče iz obnovljivih izvora energije proizvedenih na samoj zgradi ili u njenoj neposrednoj blizini. Ove zgrade definisane su potrošnjom primarne energije za grijanje, hlađenje, ventilaciju, pripremu potrošne tople vode i rasvjetu, te minimalnim udjelom obnovljivih izvora energije u isporučenoj energiji potrebnoj za zadovoljavanje energijskih potreba zgrade.

Na nivou EU uspostavljen je zahtjev da sve nove javne zgrade od 2019. godine, te sve ostale nove zgrade od 2021. godine, budu izvedene kao nZEB, uz parametre definisane na nacionalnom nivou. Pored toga, potiče se da i sve ostale zgrade koje se renoviraju nastoje zadovoljiti nZEB zahtjeve. Prema studiji objavljenoj 2021. godine, Zajednički istraživački centar Evropske komisije utvrdio je da će nZEB zahtjev za zgrade poboljšati energijske karakteristike novih zgrada u EU za oko 70% u odnosu na stanje iz 2006. godine.

Zahtjevi za nZEB zgrade se propisuju na nacionalnom nivou, te su prilagođeni lokalnim uslovima. Međutim, uvedeni zahtjevi ne definišu konkretne mjere koje se moraju primijeniti na zgradi, već određuju zahtjeve za energijskim karakteristikama zgrada koji se trebaju zadovoljiti kroz izgradnju ili renoviranje zgrade. Definisani nZEB zahtjevi za zgrade će se dodatno unaprijediti i zamijeniti zahtjevima za zgrade nultih emisija, uvedenim revidiranom Direktivom o energijskim karakteristikama zgrada (EU/2024/1275), koja je usvojena u maju 2024. godine.

(Izvor: CAREL INDUSTRIES, The European Energy Performance of Buildings Directive and its revision (part 1))

Zahtjevi za ZEB zgrade

Zahtjevi za zgrade nultih emisija, odnosno ZEB (od nearly Zero-Emissions Building), uvedeni su kao obaveza Direktivom o energijskim karakteristikama zgrada Energy Performance of Buildings Directive (EU/2024/1275). Prema ovoj direktivi, ZEB zgrada se definiše kao zgrada s vrlo visokim energijskim karakteristikama, koja ne zahtijeva energiju ili zahtijeva vrlo malu količinu energije, ne proizvodi emisije ugljika iz fosilnih goriva na lokaciji i ne proizvodi ili proizvodi vrlo malu količinu operativnih emisija stakleničkih gasova. Također, definicija navodi i da će ZEB zgrade, ukoliko je to tehnički i ekonomski opravdano, nuditi sposobnost reagovanja na vanjske signale i prilagođavanje svog korištenja, proizvodnje ili skladištenja energije.

Prilikom uvođenja ovih zahtjeva, očekuje se da države članice osiguravaju da se ukupna godišnja primarna energija u novoj ili obnovljenoj zgradi s nultim emisijama pokriva: (i) energijom iz obnovljivih izvora proizvedenom na lokaciji ili u blizini, (ii) energijom iz obnovljivih izvora koju osigurava zajednica obnovljive energije, (iii) energijom iz efikasnog sistema centralizovanog grijanja i hlađenja, ili (iv) energijom iz izvora bez emisija ugljika. Za ZEB zgrade se predviđa da će imati važnu ulogu u povećanju fleksibilnosti elektroenergetske mreže kroz decentralizovanu proizvodnju obnovljive energije na nivou domaćinstava i zajednica, skladištenje električne i toplotne energije, te kroz unaprijeđeno upravljanje potrošnjom i pametno punjenje.

EPBD propisuje da maksimalni prag potrošnje energije za ZEB zgrade mora biti najmanje 10% niži od praga ukupne potrošnje primarne energije koji je na nacionalnom nivou definisan za nZEB zgrade poštujući pritom odgovarajuće odredbe o ekonomskoj isplativosti. Države članice su stoga obavezne da u skladu s ovom smjernicom prilagode i precizno definišu svoje nacionalne tehničke zahtjeve za ZEB zgrade. Direktivom se propisuje da sve nove stambene i nestambene zgrade moraju biti ZEB od 1. januara 2028. godine za zgrade u vlasništvu javnih tijela, odnosno od 1. januara 2030. godine za sve ostale nove zgrade, uz mogućnost određenih izuzetaka. U cilju potpune dekarbonizacije fonda zgrada do 2050. godine, EPBD direktiva predviđa da se nakon 2030. godine dubinska energijska obnova mora usmjeriti na transformaciju svih postojećih zgrada u ZEB zgrade.

(Izvor: e-architect, How building design impacts energy efficiency tips – e-architect)

Zgradarstvo u Bosni i Hercegovini u kontekstu budućih zahtjeva

Bosna i Hercegovina (BiH), kao članica Energetske zajednice, ima obavezu usklađivanja svog zakonodavstva s relevantnim EU propisima, uključujući i EPBD direktivu. Određeni elementi ove direktive već su preneseni u entitetske zakone o energijskoj efikasnsoti, pravilnike o energijskim karakteristikama zgrada i pojedine strateške dokumente. Međutim, zahtjevi za nZEB i ZEB zgrade se zasad ne pojavljuju kao jasno definisani i obavezujući u važećim propisima, izuzev u Strategiji dugoročne obnove zgrada u Federaciji BiH do 2050. godine koja na osnovu pretpostavki predviđa broj i tip zgrada koje će se moći karakterizirati kao nZEB.

Trenutno, zahtjevi za energijskim karakteritikama zgrada se uglavnom definišu kroz šire odredbe o energijskoj efikasnosti i kroz strateške dokumente koji upućuju na buduće usklađivanje s evropskim zahtjevima. U tom kontekstu, za očekivati je da se sektor zgradarstva u BiH nalazi se pred značajnom transformacijom, gdje će zahtjevi sve snažnije usmjeravati i nove zgrade i dubinske obnove postojećih zgrada prema višim standardima energijske efikasnosti i većem korištenju obnovljivih izvora energije. Upravo zbog toga je očekivano i da će teme poput nZEB i ZEB zahtjeva u narednim godinama dobijati sve veći značaj. Istovremeno, kako ovi zahtjevi ne propisuju unaprijed tačno određene mjere koje se moraju primijeniti na svakoj zgradi, već definišu ciljne energijske karakteristike koje zgrada treba ispuniti, ostavlja se prostor za različita praktična rješenja prilagođena lokalnim uslovima, tehničkim mogućnostima i specifičnostima samih objekata.

Izvori:

IEA (2023), Praćenje napretka u čistoj energiji 2023 (Tracking Clean Energy Progress 2023), IEA, Pariz. Dostupno na: https://www.iea.org/reports/tracking-clean-energy-progress-2023
Collombet, R., & Hartwig Peillon, R. (2024). Direktiva o energijskim karakteristikama zgrada (EPBD) 2024: Vodič za implementaciju. Efficient Buildings Europe.
Evropska Komisija. (n.d.). Talas obnove (Renovation Wave). Dostupno na: https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-efficiency/energy-performance-buildings/renovation-wave_en
Evropska Komisija. (n.d.). Zgrade gotovo nulte energije i zgrade nultih emisija. Dostupno na: https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-efficiency/energy-performance-buildings/nearly-zero-energy-and-zero-emission-buildings_en
Direktiva (EU) 2024/1275 Evropskog parlamenta i Vijeća od 24. aprila 2024. o energetskim svojstvima zgrada (preinaka), Službeni list Evropske unije, 2024.
Maduta, C., Melica, G., D’Agostino, D., Bertoldi, P. (2023). Definisanje zgrada nultih emisija: Podrška reviziji Direktive o energijskim karakteristikama zgrada. Luksemburg: Ured za publikacije Evropske unije. doi:10.2760/107493. Dostupno na: JRC Publications Repository – Defining zero-emission buildings
Strategija dugoročne obnove zgrada u Federaciji Bosne i Hercegovine za period do 2050. godine (2023), CETEOR, Sarajevo.